Nordgående konvoi fra Freetown, Sierra Leone, fotografert fra M/T 'Høegh Scout'. Foto: Henry Hughes/ Norsk maritimt museum.
Nordgående konvoi fra Freetown, Sierra Leone, fotografert fra M/T 'Høegh Scout'. Foto: Henry Hughes/ Norsk maritimt museum.

Johannes Vinnes sigla under heile krigen:

Ein krigsseglar si dagbok

Johannes Vinnes skulle berre ut for den siste turen sin i utanlandsfart. Så kom krigen, og dagboka vart den beste venen hans. Her er Finn Dyngvold sitt resymé frå den omfattande dagboka.

«Lille Else – hvor gammel er du nu? 2 år og 7 måneder –

Marta – hvordan har du det?»

(Johannes saknar sine. Og tyr til dagboka 1.påskedag 1943)

Fredag den 1. september 1939 – same dag som storkrigen i Europa braut ut – vart det  fødd ei jente i Vinnesvåg. Ho fekk namnet Else. Faren – sjømannen Johannes Vinnes – var om bord i m/s «Salta» ein stad i nærleiken av Kanariøyene. I januar 1940 kom han heim, skulle så stå den siste turen for i mai å kome heim for godt. Men så kom krigen til Norge. Etter det følgde fangenskap i Dakar, flukt, seinare to torpederingar og sidan konvoifart over heile verda.

 Det er grunn til å tru at Johannes Vinnes gjorde seg sine tankar då han gjekk i land i Philadelphia den 21. mars i 1943. Kjøpte seg ei dagbok og sette seg ned i lugaren og skreiv ned det han til då hadde opplevd. Han var då i ein såkalla «slow convoi» ein stad mellom Boston og Halifax om bord i eit skip lasta med jarnblokker, miner  og granatsprengstoff.

Det han hadde opplevd før den tid var ikkje så reint lite.*1

—–

Johannes Vinnes vart fødd i Vinnesvåg i dåverande Fitjar kommune  i 1912 som nest yngst i ein søskenflok på ni. Som 20-åring drog han til sjøs i 1932.

Ved krigsutbrotet den 1. september 1939 var Johannes om bord  i Mowinckel-båten d/s «Salta». Ryktane om ufred hadde gått lenge,men 3.september fortalde kapteinen at krigen i Europa var i gong og dette vert kommentert i dagboka:

«Vi tenkte kanske ikke så meget over det den gangen, krigen var begynt og vi kunne bli torpedert. Men jeg tror de fleste sov trygt allikevel, for vi var jo nøitral og vi skulle jo ikke krige. Vi malte det norske flagget med store bokstaver ved siden av «Salta» – Norge. Jeg tegnet forresten bokstavene på skutesiden og to mann malte».

Johannes var så heime i januar 1940 då han fekk møte familien og ikkje minst vesle Else på fire månadar, på ein ellers svært så kort visitt. Han kom frå Bergen kl. 10 om kvelden og måtte reise  med rutebåten allereie kl. 05 om morgonen neste dag.  Johannes skriv: 

«Mor stod på trappen og gråt og det siste hun sa til meg var ‘Nu ser jeg deg aldrig mere igjen Johannes’ – ‘jo svarte jeg overlegent. Bare en tur til, og det går nok fort skal du se’».

Ingen av dei fekk rett.…

 

Internering i Dakar

I februar 1939 var Johannes påmønstra Mowinkel-båten m/s «Salta». Den 9. april 1940 var han i Buenos Aires og skulle attende til Norge. Tolv av mannskapet melde seg same dagen på den norske legasjonen for å dra  til Norge og  slutte seg til dei norske styrkane der, mellom dei Johannes.  Dit kom dei ikkje. Midtveis i Atlanteren fekk dei maskinskade og vart taua inn til Freetown, hovudstaden i den engelske kolonien Sierra Leone i Vest-Afrika. Skaden kunne ikkje utbetrast der, og skipet vart difor taua vidare til Dakar der dei ankom den 22.juni 1940. Tilfeldigvis på same dag  som franskmennene kapitulerte for den tyske overmakta og ei  ny regjering vart sett inn. Styresmaktene i dei fleste franske koloniane slutta seg til denne Vichy-regjeringa som var tyskvennleg. Dermed vart m/s «Salta» internert i Dakar, hovudstaden i den franske kolonien Senegal.

I Dakar kom Johannes  til å verte internert  i 11 månadar. Han måtte på sjukehus to gonger i denne perioden for malaria, andre gongen var han alvorleg sjuk, og han kom til å slite med denne sjukdommen i lang tid etterpå.

Under interneringa fekk dei oppleve angrepet 23. september 1940 då både fly og ein stor engelsk flåtestyrke støtta av dei frie franske styrkane, prøvde å frigjere handelsskipa. Det var ingen suksess, snarare tvert imot. Bombinga førte berre med seg drepne og skadde  av mannskap frå dei internete skipa og sivile tap i byen. Johannes skriv:

«Neste episode var når engelskmannen ilag med den franske General De  Gaulle forsøkte å ta Dakar, der ble sluppet ned på tusenvis av flyveblad – at nu kom de for å befri oss – og glad var vi. Så begynte de og  skyte så granatene  føk om ørene på oss. Det franske slagskip «Richelieu» blev truffet og satt ut av spillet for en tid, en destroyer ble senket, ja kanskje flere, ja dessverre, også noen engelske fly ble skutt ned».

Og her legg han til ei setning der ein ser eit eksempel på ordtaket om at det første som går tapt i ein krig er sanninga (på begge sider):

«Et av dem (de nedskutte engelske flyene) ble satt opp i parken i Dakar og skrevet med store bokstaver utenpå. ‘Engelsk kommunike. Alle fly vendte vel tilbake’»

Etter krigen kom det ut ei  ei bok og seinare ein endå meir kjent film med tittelen «Flukten fra Dakar». Den dramatiske historia om då det norske skipet «Lidvard»  braut blokaden den 25. juli 1941 vart ein klassikar. Mindre kjent er at det også fann stad ei flukt frå Dakar – rett nok i mindre målestokk  –  to månader tidlegare i ein liten jigg mindre enn ein færing med sju mann om bord. Den fann stad den 18. mai 1941. Ein av dei sju var Johannes Vinnes.  Her er hans eigne ord:

«Vel, den 17.mai 1941 om kvelden begynte vi at nusse rundt båten for å finne igjen alle de remedier vi skulle ha med på reisen til Friheten. Kompass, vann, mat, kart og alt måtte gjøres i all hemmelighet. Ble vi hukket var det fengsel selvfølgelig. Men alt gikk bra. Vi seilte ut av havnen om morgenen i 5 tiden og rett forbi akterenden på det svære franske slagskipet «Richelieu» og så rodde og seilte vi opp på siden av en norsk båt «Skotfoss» som låg der på ytre havn, rigget ned mast og seil og gjorde båten så usynlig som mulig. Når det var passelig mørkt ruslet vi alle 7 ned i båten og folkene på «Skotfoss» vinket god tur til oss. Det blåste nokså hårdt, men vi turte ikke å ha seilet opp på grunn av lyskasteren som søkte i horisonten. Vi var spent som ventelig kan være alle sammen, men det gikk bra».

I over 30 timar rodde dei det dei makta for å nå lengst mulig til havs. Og dei lukkast. Den 20.mai om føremiddagen vart dei tatt opp av ein engelsk destroyar og ført inn til Freetown. Etter tre vekers venting der fekk dei vere med eit troppetransportskip nordover til Gibraltar der det vart tatt om bord om lag 500 kvinner og barn som var flyktningar frå nazi-okkuperte land i Europa.

Første torpedering – ein hyggelig jungelsafari …

I Gibraltar  fekk han mønstre på den vel 7000 tonn store  oljetankaren «Sildra» frå Jebsenrederiet i Bergen. Dei gjekk til Trinidad og fekk levere ei oljelast i Freetown, det vart siste turen for «Sildra». Målet var no  Curacao i  Karibien for ei ny oljelast. Dei gjekk i ballast og utan eskorte.  Den 18. august 1941 var dei 200 mil utanfor kysten då dei vart  senka av ein italiensk ubåt – «Enrico Tazzali.»  Fire torpedoar og kanoneld etterpå sendte «Sildra» til botn.  Alle om bord  kom seg opp i tre livbåtar og rodde inn til fastlandet. Hendinga er skildra i dagboka utan dramatikk. Turen til lands, møtet med dei innfødde, den staselege høvdingen deira, reisa gjennom jungelen, ferda oppetter elva i kano, alt er skildra detaljert. Han bruker ikkje sterke ord, ein får mest inntrykk av ein hyggeleg jungelsafari.

Det var derimot ikkje reisa attende til England fire veker seinare  om bord i eit polsk troppetransportskip. Reisa tok 18 dagar og han låg i lag med 160 andre nede i lasterommet i 35 graders varme. Malariasjukdommen melde seg att, og då dei kom til Skottland måtte han førast rett på sjukehus.

Men i januar 1942 – etter fire vekers sjukepermisjon, er han igjen om bord att, no i motortankaren «Sydhav». Men etter berre få dagar vert han ført i land på båre med høg feber og lungebetennelse og innlagt i sjukehus. Det redda kan hende livet hans. For berre få veker seinare går «Sydhavet» ned, og 12 mann miste livet.

Johannes seilte så åtte månadar nede i tropane om bord i oljetankaren  m/t «Velma», oftast utan konvoi og utan dramatikk. Johannes skriv i dagboka at det var «åtte bra måneder», men legg til at malariaen som han fekk i Dakar dessverre  melde seg oftast når det var varmt, straks han kom til  kaldare klima gjekk det betre. Ved avmønstring lovte legen eit skifte «jeg skulle få en kystbåt til en forandring når jeg reiste ut». Og etter ein månads permisjon i Glasgow fekk han hyre på eit dampskip, Kristiansands-båten  d/s «Fidelio» som gjekk i kystfart med kol.

Andre torpdering –  eit mareritt

Men kystfart i den engelske kanal kunne vere farleg nok. Denne gongen var det ikkje så udramatisk som utanfor Freetown.  Me let dagboka tale for seg: 

«Den 9.november gikk vi utover Themsen med d/s «Fidelio» i konvoi en fin kveld med måneskinn og stille ver. Jeg spiste aftens, vasket mig og gikk til køis. I alminnelighet pleide jeg å sitte oppe om kvelden og mase ute i messen, men den kvelden gjorde jeg merkelig nok ikke det og det kan jeg være glad for. For messen den forsvant og alle som var derinne måtte late livet til. Jeg lå og sov i kameraten min sin seng til å begynne med. Vi bodde to  sammen i den lille lugar. Han hadde vakt til 8 og purret meg ut når han kom, så jeg måtte move opp i overkøyen – og det også var en lykke for meg for kameraten som låg i underkøyen, han ble også drept den natten.

Jeg sov trygt like til torpedoen traff rett i poopen og inn i ammunisjonslageret. Det meste av av hva som foregikk rundt meg er fremdeles som en tåke for meg. Omtrent hele poopen blev revet av med det samme og vi som var i live lå, når jeg våknet, i en ruinhaug av jernbiter og panelingsbord – der var så mørkt at jeg ikke kunne se noe videre der inne vi var.

Til å begynne med så det ut for at vi var innestengt, men så skjøt de opp lysgranater i konvoien og av den grunn så jeg en liten lysning i siden -. Jeg gjorde oppmerksom på det og en av guttene prøvde og kom ut omtrent med det samme. Så forsøkte jeg, men hullet var svært lite og med kvasse kanter av revet jern så jeg måtte gi opp i første omgang. En av de andre prøvde også, han kom ut, og jeg fikk da liksom et håp at jeg også kunne klare det. Jeg kjente ikke da at jeg hadde skadet begge skuldrene og venstre foten. Det var nok det som gjorde at jeg var så svak til å arbeide meg ut. Jeg husker jeg tok et fortvilet tak denne gang med bena foran og kom igjennom og ut. Sjøen var da begynt å komme nokså meget oppover i det rommet vi befant oss i – jeg blir aldri riktig klar over hvordan det egentlig så ut derinne. Men etter hva jeg forstår så kom vi ut i 4 rommet og opp på dekk den veien. Der hang en vaier og et tau rett over hullet, tauet var løst, men vaieren var fast, den var som den skulle vere brakt der for anledningen til å klatre opover til dekket med – 11 mann var vi i alt akterut og 4 ble reddet. Kokken var fremdeles igjen der inne. Han ropte ustanselig på hjelp. ‘Jeg kan ikke gå,  jeg har brukket bena’ Jeg husker han holdt igjen i singletten min når jeg gikk ut av hullet. Jeg prøvde å hjelpe han, men måtte oppgi det. Men han ble berget likevel. Når båten sokk blev han antagelig presset ut av hullet og ut i rommet kan jeg tenke meg. Vi lå isammen på hospitalet men han kunne ikke huske selv hvordan han kom seg ut.

Båsen kalte på hjelp. Han var fast med bena, men jeg så han ikke og stemmen var liksom lenger borte. Det var dessverre umulig å hjelpe for båten sokk jo fort nedover – og alt dette foregikk på  meget kort tid.

Jeg vil ikke skrive mere om denne hendelse, og det er lite hjelp i for ingen kan skrive med ord en sånn opplevelse, den må oppleves før en kan forstå»

—–

Etter dette marerittet gjorde Johannes forsøk på å komme i land etter at han vart utskreven frå sjukehuset. Han melde seg for «Spesialen» som tømmermann (han seilte som carpenter dvs. tømmermann). Men han vart avvist.

Og berre få månadar seinare er han om bord i ei flytande kruttønne.

«Lille Else, vor gammel er du nu?»

Ennå skulle det gå over 2 år før krigen var slutt.

Klart han gjorde seg sine tankar….


Johannes Vinnes førrte dagboknotat gjennom store delar av krigen. Han kom heim i 1946, men døydde i 1950, 37 år gamal. Foto: Privat.

 

Angst

Angst kan nokon sette seg inn i korleis dei hadde det  dei som seilte ute i desse åra. Som seilte med bensin, bomber, miner, granatar og sprengstoff i lasta. Som hadde vore med på torpederingar, sett sine beste kameratar gå ned, høyrt skrika deira, men likevel måtte halde fram å seile. Det fins sjøfolk frå den gong som 30–40 år seinare kan  vakne om natta av draumar der dei søkk nedover og nedover til tangen og taren sluttar seg om dei med lange fangarmar. Dei høyrer framleis ropa og naudskrika fra vennene sine før dei går under  og opplever korleis det er å vere innestengd i ein smadra lugar eller eit øydelagt maskinrom i stupande mørke. Årelang angst, stress ein ikkje kan komme ut av eller  avleie, det set sine spor i eit menneske.

Dagboka til Johannes Vinnes viser stadig til angsten, han kjem fleire gonger attende til dette som rir han frå han drar frå land og til han er framme i hamn igjen.

Johannes skreiv vel det som er det rette «…det må oppleves før en kan forstå». 

——

Johannes får ikkje gå i land etter redselsopplevelsen ved den andre torperinga i november 1942. Dagboka fortel om ein som prøver å komme vekk frå sjøen, han har angst og er redd, men vert avvist. Han finn ingen annan utveg enn å halde fram å seile og melder seg på hyrekontoret. Me veit at han gjekk om bord i båten d/s «Norjerv»*2 i slutten av januar 1943 og reiste i konvoi over til USA. Der er det han kjøper seg ei dagbok i Philadelphia og skriv ned det han har opplevd så langt.  Båten hans skal no til England – i såkalla «cross-turar»,  i konvoi med ei last bensin, jarnblokker og granatsprengstoff. Før dei retteleg er i rom sjø, skriv han den 27.mars 1943:

«Det er dårlige nyheter å høre. 15 norske båter er gått ned de siste 14 dager. Så det er ikke kjekt å gå til køys. Vi har tre små korvetter til å beskytte oss og så er vi vel ca. 24–25 båter i konvoien. Jeg for min del er ikke høy i hatten og kvir meg meget til hver natt som kommer».

På turen fram til Skottland den 3. mai fører han daglige notat og heile tida ligg angsten under.

Torsdag den 1.april:

«I Halifax kom det inn  500 amerikanere som var frosset i hjel i livbåtene. Den kom fra en troppetransporter, alt sånt gjør at når en får ubåtvarning(ubåtalarm), blir nervene på høyspenn».

 

Søndag den 4.april kl. 08.30:

«Pent vær, men tykk tåke fremdeles, og nu går vi alene for konvoien mistet vi i natt… det blir ikke hyggelig visst vi skal gå alene med denne fæle lasten. Det er omtrent håpløst… Ansiktene til guttene viser tydelig nervøsitet, men ingen sier noe…»

 

Mandag 5.april kl.02.40:

«Jeg har ligget fullt påkledd i køyen i 1 og ½ time,men kan dessverre ikke få sove. Vi ruller nokså meget nu og vinden friskner på etter hvert. Mange rare tanker svirrer rundt i hodet på en når en ligger sånn og timene snegler seg av sted».

 

Tirsdag 6.april kl.12.30:

«Ubåtvarning – akkurat idet vi kom ut av isen. Mens jeg satt her og skrev gikk klokken (alarmen). Isen sluttet like like plutselig som den kom. Ubåtvarningen var blindalarm. Antagelig et lite isflak han har sett.

Dei knuste baugen i isen og måtte gå attende til St.John og reparere det som viser seg å være eit stort hol i baugen.

«så stort at en mann kan krype igjennom det» skriv Johannes i dagboka.

Holet blir sementert, og 18.april er dei igjen klar for å reise vidare;

«Klokken 15 hev vi begge ankrene og forhalte ut til minesperringene hvor vi nu ligger stand by for ordre til å stikke til havs igjen. Jeg er glad for hver time vi får i havn, det er slettes ingen moro å stikke nesen ut til SUBMARINEN, han er heller ikke langt borte herfra.» og legg til:

«’Inger fire’ ble tatt utenfor her nu nylig. Mannskapet kom inn her i forgårs, de hadde mistet 8 mann fortalte de» *3  

Dei slutter seg så til ein ny konvoi. Dette  er i ein periode der ubåtane jaktar i flokk og ligg nær kysten. Spenninga er til å føle på, og dagboka ber preg av det. Onsdag 21.april er dei igjen oppunder iskanten og han fører inn eit langt notat:

«Våknet i dag av vakten som purret ut kl 6.30 og 5 minutter etter hørte dypvannsbombene slår meget sterkt i skutesiden. Det høres som tunge drønn og båten rister, det ble sluppet 7-8 stykker og etterpå kom det melding om ubåt 200 mil sydvest. Kursen ble forandret til rett  nord. Kl.11.00 ble der igjen sluppet dypkjærs(?), denne gang flere og den sorte vimpel kom opp. Der var ubåter i styrbord ytterste kant(av konvoien), men ingen båter ble tatt. Fly over konvoien flere ganger»…. Og lenger ute i same dag….«det er svært meget ubåtmeldinger, flere ganger på dagen. Konvoien er på 60 båter, større enn jeg trodde og bare 4 eskortefartøyer så hvis vi kommer velberget over alle kan vi være meget glad. I to konvoier foran oss mistet den ene 18 og den andre 19 båter Og det er torpedert, visst de er sanne de opplysninger, 16 norske båter på en meget kort tid.

Krossturar i Nordatlanteren  – spesielt i åra 1941- 1943,  vart rekna som som ein av dei hardaste stader å reise på som uteseilar under krigen.  Talet han oppgir er ganske realistisk. Me veit i ettertid at det i februar-mars 1943 var særdeles  stor og aggressiv  ubåtaktivitet med svære tap på norsk side. I «Nortra Ships flåte bind II s. 211 står det: I dette fem-dagerslaget om konvoiene HX 229/SC 122 gikk 21 handelsskip til bunns – bare én ubåt ble senket av fly den 19.mars. Sett i sammenheng med med de tunge tap i de foregående konvoiene, utviklet Slaget om Atlanterhavet seg, sett fra alliert synspunkt, til krise». Johannes sine tal virker heilt truverdige. Talet 18 + 19 båtar er sikkert medrekna andre nasjonalitetar.

Johannes avsluttar notatet den dagen litt meir filosofisk:

«Det er noe merkelig med denne isen, det kommer liksom en kald gufs fra denne hvite masse som tårner seg opp i horisonten. Når en ser isen ligge her kan en nesten tenke seg Roald Amundsens umenneskelige anstrengelser  etter å oppdage hva som er bak de høie isfjell.

I morgen er det skjærtorsdag og helligdag…»

Langfredag – den 23.april, skriv han:

«Ingen arbeider i dag og det hersker fred og ro over båten. Langfredag er helligdag, vi kan jo ikke gå i kirken for den er her ikke, men ingen kan hindre oss å tenke hva vi vil.

Vi er lastet med jern og ammunisjon, den verste last som en båt kan ha. Ja selv en bombeflyver over Berlin har mere sjanse enn vi visst han blir truffet.

Derfor bak denne barske og spottende maske til en sjømann en dag som i dag, finnes der kanskje mange tanker som aldri blir brakt ut, men holdt mellom hver enkelt.»

Og to dagar 1.påskedag seinare betrur han seg igjen til dagboka:

«Lille Else – hvor gammel er du nu? 2 år og 7 måneder –

Marta – hvordan har du det?»

—–

Denne konvoien var tvers igjennom  nerveslitande og stor er lettelsen då dei ser kysten av Skottland stige fram og dei kan legge til kai i Clyde den 3. mai etter 37 dagar undervegs.

Dagen etter, den 4. mai skriv han:

«Fikk en trist meddelse at jageren «Eskdale» er senket. Om bord der var Magne Vinnes(nær nabo og god venn av Johannes) og jeg vet ikke enda om han er reddet. Jeg snakket med ham når jeg var i London og vi ble enig om at hvis den ene av oss som kom frem til Norge i live og ikke den andre skulle vi fortelle dem hjemme hva vi visste og en hilsen fra vedkommende.»

Men 6 dagar seinare var han og vitja Magne på Den norske klinikken i Glasgow og skriv avslutningsvis i dagboka: «…. Men det beste av alt, han er i live».*4

Men allereie den 18. mai er dei igjen på veg attende til New York i konvoi som dei når fram til den 4. juni og er attende i Liverpool den 23. juli. Denne crossturen går etter måten greitt, etter dagboka å døme mindre nerveslitande.

Neste tur går ein heilt annan veg. Den 8. august drar han ut med same båt i konvoi frå Liverpool for Buenos Aires. Og igjen er han ute i hardt ver. Dei er på veg sørover i konvoi utanfor kysten av Portugal.

Søndag 15.august:

«Kl. er 20 om aftenen og når jeg skriver dette kan jeg høre kanonenes torden fra antiluftskytsene. Vi har vært bombet i et trekk siden kl.18. Men hittil har ikke båten blitt truffet. Alle bombene er falt i sjøen. 3-tommer’n (kanonen) akterut har gått for fulle mugger så rusten skvetter rundt i lugaren. Jeg frykter for at det blir en varm natt og morgendag også. Vi er nu ikke så langt fra den portugisiske kyst, ca 80 mil og til Gibraltar ca. 3 timer og 50 min…» En time senere: «…bombingen fortsetter. En båt er truffet og er sunket. En annen antagelig skadet. Skytingen er meget nerveslitende».

Men konvoien held fram, og via Freetown i Vest-Afrika når dei den 12. september fram til Buenos Aires. Berre ei veke seinare dreg dei vidare aleine, utan konvoi, og me kan via dagboka  fylgje Johannes heile vegen –  først til Montevideo i Uraguay, tvers over Sør – Atlanteren til Freetown i Vest-Afrika, vidare til Gibraltar der dei sluttar seg til ein konvoi,  så til Alexandria i Egypt, gjennom Suezkanalen, Rødehavet, Aden, Mozambik, rundt Sør – Afrika og over Sør – Atlanteren attende til Argentina.

Siste dagboknotatet er kring påsketider i april 1944. Då er dei framme i England. På veg frå Argentina var dei innom Freetown der Johannes omsider  fekk komme til lege. Han hadde då lenge uttrykt ønske om det ovafor kapteinen medan dei var i Buenos Aires. Han følte seg langt frå frisk, men vart møtt med ein kald skulder. Han er ikkje åleine om det, skriv han, og kapteinen får gjennomgå mellom linene.  Men i møte med legen når dei kjem til Vest-Afrika,  skriv han i dagboka den 24.mars:

 «Jeg var til doktor i Freetown og han fortalte at jeg måtte i land når båten kom til England».  Dei gjekk frå Freetown i konvoi og kom til Liverpool den 23.april 1944. Der mønstrar Johannes av «Norjerv»*3

Sidan fins det ikkje nedteikna noko. Der endar dagboka. Det siste krigsåret for Johannes  har det ikkje vore mulig å kartlegge tidlegare. Men ein rekna med at Johannes kom på sjukehus i England, og det mest sannsynlege var at han ikkje mønstra ut på båt seinare.

Trudde eg…

Johannes Vinnes var tømmermann og vart torpedert to gongar under krigen.

Kontakt etter dei mange år

Så finn me allikevel eit spor – på overtid. To  bilde, utlånt av Kristi Blænes, brordotter til Johannes, får dei siste brikkene til å falle på plass. På det eine, eit ganske lite, sepiafarga og aldersprega bilde, står Johannes framom ein benk i ein park. Bakpå står det med store bokstavar: «Hai LEE».Det andre er eit litt større der Marta, kona til Johannes, sit og held venstrehanda til dottera Else med  sløyfe i håret, medan ho legg høgrehanda kring halsen på mor si. Og bakpå står det: «Til Johannes Vinnes. M/s Hai Lee. G.P.O. London».

 Den siste brikka fell på plass etter ein tur på Statsarkivet i Bergen. Der er me heldige og finn mønstringsboka. Det viser seg at han likevel har mønstra på nok ein gong,  på m/s «Hai Lee» den 14.5.45  –  ei snau veke etter frigjøringsdagen. Då er han i Sør-Italia og der er bildet tatt. Me veit ikkje kva tid desse bilda har kryssa kvarandre.  Men eit er sikkert. Marta har fått bilde frå parken i Italia, og eit anna er sendt over Nordsjøen. Kontakten var gjenoppretta – etter over 5 år.…

Han seiler så om bord i «HAI LEE»  heilt fram til 21.april 1946.

Han var ikkje den einaste krigsseilaren som kom heim eit år etter at krigen var slutt. Men han var ein av eit mindretal  som hadde barn som var var blitt nær 6 år eldre. Og Else var der – på jarnbanestasjonen i Bergen og hugsar vel den dagen. Faren  kom med tog, truleg frå Oslo. For det sit spikra i minnet til Else at dei var på jarnbanestasjonen, ho hugsar den store, overbygde perrongen. Og eit lokomotiv  var vel heller ikkje kvardagsinntrykk for ei lita jenta frå havgapet den gong. 

Gode stunder. Men, Else og faren fekk berre oppleve dryge tre år saman.

Johannes kom heim hausten 1946 og døydde i januar 1950.

Dagboka – ein venn

Ein dag i oktober 1943  brukar Johannes desse orda «Min kjære dagbok». Det er ikkje tilfeldig. For det er openberrt at dagboka er blitt han ein venn, ein stad han tyr til som til ein fortruleg, ein trufast venn. Der han finn trøyst i å få sette ord på  tankar,  kjensler og  frustrasjonar, men óg ein kanal for sine draumer om det framtidige gode liv. Han brukar dagboka som hoggestabbe for den urettvisa han og mannskapet vert utsett for av ein eigenrådig kaptein.  Han er harm og lar reiarane få gjennomgå når mannskapet ikkje får utbetalt løn eller til og med vert trekt i løn for dei dagane dei er sjuke og ikkje kan arbeida:

3. april 1943: «…og andre sitter trygt på sitt kontor og muligens tjener uhyre summer. Den som kunne fått titte bak kulissene og se den virkelige sannhet».

Også Nortraship får sitt og nå nyttar han ironien:

12. april 1943: «Kl. er nu 22.30. Kl.23 går lyset, så det er best å gå til køys. Nortraship hadde eller har ikke, råd til å holde lys – ».

Ellers inneheld dagboka ein masse som godt kunne ha vore  skrive i fredstid. Og som viser at til tross for krigen så gjekk livet sin vante gang. Om prat i messa, om song-og musikkstunder med både trekkspel, gitar og mandolin. Johannes trakterer mandolinen. Om mat, kosthaldet om bord var framifrå, dei klaga aldri på den. Om vedlikehaldsarbeid, Johannes er tømmermann og fortel om det han driv med, og han viser tydeleg glede i arbeidet, at noko tar form under hendene han. På fritida driv han med landskapsmaling etter fotografi, maler motiv frå Hardanger.  Dagboka inneheld óg lyriske naturskildringar om heimlandet, draumar om å komme heim til «det vakre landet vårt» som einkvar sjømann også i fredstid kan tenke på og skrive om når dei er 60 dagar samanhengande i sjøen.

Men – som ein raud tråd gjennom heile dagboka går angsten –  dette vonde som alltid ligg der og lurer. Dagboka vert trøysta hans, det er så vanskeleg å snakke med andre om det. Han kretsar omkring  uvissa om og angsten for at han aldri skal nå  fram til Friheten, eit ord som han brukar stor forbokstav på som om det skulle vere eit eige land, eit eldorado som eingong var, og som no er borte.

Johannes vart aldri ferdig med den novembernatta i 1942 då verda gjekk under for han i akterskipet på den torpederte båten,  innestengd med døde og såra, med ropa frå båtsmannen som ikkje kunne hjelpast. Johannes sleit med dette også etter at han kom heim.

Ingen krigsseilar kunne seie seg fri for angst, og for mange  vart det noko som fylgde dei etter at krigen tok slutt. Det skulle gå årevis før me forstod dette og krigsseilarane fekk sin rettvise pensjon og etterbetaling. Det var ikkje det minste for tidlig.

Allereie under krigen skreiv Nordahl Grieg:

Førti tusen norske sjøfolk

en for alle valgte strid

valgte hjemløshet og lengsel

valgte flammedød og koldbrann

valgte drift på spinke flåter

tusen ville mil fra hjelpen.

Evig heder skal de ha!

«Evig heder… » Ja, korleis var det med den?

Våren 1980, 35 år etter at krigen var slutt – kom det ein medalje i posten. Nokre var forbitra og sende medaljen attende. Andre rista på hovudet og tenkte at det var betre seint enn aldri.

Men for mange var det for seint.

—–

Johannes Vinnes døydde i januar 1950 – 37 år gammal.

Fotnotar:

*1  I det som no fylgjer vil det bli sitert utdrag frå dagboka..  Johannes skreiv eit  konservativt bokmål med former som er ukjent i dag t.d. at istadenfor å. For å gjøre lesinga lettare har eg gjort endringar på enkelte ord opptil dagens skriveform utan å endre noko som helst på innhaldet.  Sitata frå dagboka er  i kursiv skrift og med hermeteikn.

*2 d/s «Norjerv»  var eit av 19 skip som i 1942 vart overført frå engelskmennene til Nortraship.  Fleire av desse skipa vart døypt om med  Nor som forstaving i namnet, dei andre vart oppkalla etter medlemmer av den kongelege norske familie i eksil.

*3 «Norjerv» – som  så å seie  var ein heim for Johannes –  kom ikkje inn i fart att. Båten som vart bygd i Seattle i 1919 enda sine dagar som eit såkalla blokkskip sommaren 1944 på ei strand i Normandie. Båten vart søkkt der og nytta  som molo for landgangsfartøya.

*4 Dei to naboane og gode venner skulle begge oppleve dramatiske ting i desse åra, begge kom  likevel heim i live. Men lagnaden ville det slik at dei begge fekk oppleve fred i knappe fire år.  Begge omkom på sjøen, Magne i november 1949, Johannes den 6. januar 1950, berre seks veker seinare.